Khói Hàn Có Độc Không? Cách Phòng Tránh Hiệu Quả Leave a comment

Khói hàn là hỗn hợp các hạt kim loại siêu mịn và các loại khí được tạo ra trong quá trình hàn khi nhiệt độ cao làm nóng chảy và bay hơi kim loại, que hàn, dây hàn hoặc thuốc hàn.

Theo Viện An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Hoa Kỳ (NIOSH, 2013), các hạt khói hàn có kích thước rất nhỏ, có thể xâm nhập sâu vào phổi và gây nhiều tác động bất lợi đến sức khỏe nếu tiếp xúc thường xuyên.

Người lao động khi hít phải khói hàn gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe như kích ứng, sốt, viêm phế quản, các bệnh hô hấp, ung thư… Để phòng tránh độc từ khói hàn, cần chuẩn bị vật liệu đúng cách, lắp hệ thống hút khói, trang bị đầy đủ bảo hộ và đảm bảo môi trường làm việc an toàn. Đồng thời, đầu tư đầy đủ trang thiết bị phòng tránh khói như máy hút khói, hệ thống hút khói, máy lọc khói, quạt thông gió, mặt nạ bảo hộ.

Những sai lầm thợ hàn thường mắc phải dẫn đến nhiễm độc khói hàn gồm: chủ quan khi hàn vật liệu độc hại, hàn trong không gian kín, không sử dụng hoặc dùng sai thiết bị bảo hộ,…

Cùng Vegatec tìm hiểu chi tiết về khói hàn và cách phòng tránh qua bài viết sau nhé!

Khói Hàn Có Độc Không? Vì Sao Khói Hàn Gây Nguy Hiểm Cho Sức Khỏe?

Có. Khói hàn là hỗn hợp các hạt kim loại siêu mịn và khí độc sinh ra trong quá trình hàn. Các hạt này có thể đi sâu vào phổi, trong khi khói hàn còn chứa nhiều chất nguy hại như mangan, crom, niken, ozone (O₃), oxit nitơ (NOₓ) và carbon monoxide (CO).

Tiếp xúc với khói hàn có thể gây kích ứng mắt, mũi, họng, ho, khó thở và sốt khói kim loại. Nếu hít phải trong thời gian dài, người lao động có nguy cơ mắc các bệnh hô hấp mạn tính, tổn thương hệ thần kinh và tăng nguy cơ ung thư nghề nghiệp, đặc biệt khi hàn inox hoặc làm việc trong không gian kín.

1. Khói hàn là gì và được tạo ra như thế nào?

Khói hàn là hỗn hợp các hạt kim loại siêu mịn và khí sinh ra khi hồ quang điện hoặc ngọn lửa hàn làm nóng chảy kim loại. Dưới nhiệt độ rất cao, kim loại nền, que hàn hoặc dây hàn bay hơi rồi ngưng tụ thành các hạt có kích thước cực nhỏ, nhiều hạt dưới 1 micromet.

Nhờ kích thước siêu mịn, các hạt này có thể đi sâu vào phế nang phổi khi hít phải. Ngoài ra, lớp sơn, mạ kẽm, dầu mỡ hoặc các chất phủ trên bề mặt kim loại khi bị đốt nóng cũng tạo ra thêm nhiều hợp chất độc hại.

2. Khói hàn có thể chứa những chất độc hại nào?

Thành phần khói hàn thay đổi theo vật liệu và quy trình hàn. Các hạt kim loại thường gặp gồm mangan, crom, niken, sắt, đồng và chì (nếu vật liệu hoặc lớp phủ có chứa chì). Khi hàn thép không gỉ (inox), lượng crom và niken trong khói thường cao hơn so với hàn thép carbon.

Theo IARC (2012), crom hóa trị sáu và một số hợp chất niken trong khói hàn là các chất có khả năng gây ung thư khi người lao động phơi nhiễm lâu dài.

Ngoài các hạt kim loại, quá trình hàn còn sinh ra nhiều khí độc như:

• Ozone (O₃) do tia cực tím từ hồ quang tạo ra.
• Oxit nitơ (NOₓ) hình thành ở nhiệt độ cao.
• Carbon monoxide (CO) phát sinh từ quá trình cháy không hoàn toàn hoặc khi hàn trên bề mặt có sơn, dầu mỡ.
• Phosgene có thể hình thành nếu hàn trên bề mặt còn dính dung môi chứa clo, đây là loại khí cực độc.

3. Hít phải khói hàn lâu dài gây ảnh hưởng gì đến sức khỏe?

Tiếp xúc với khói hàn có thể gây kích ứng mắt, mũi, họng, ho, khó thở và đau đầu. Theo Antonini (2003), phơi nhiễm khói hàn kéo dài làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh về đường hô hấp và suy giảm chức năng phổi ở thợ hàn. Khi hít phải nhiều khói từ hàn kim loại mạ kẽm, người lao động có thể mắc Metal Fume Fever (sốt khói kim loại) với các triệu chứng giống cúm như sốt, ớn lạnh và đau nhức cơ thể.

Nếu phơi nhiễm kéo dài, khói hàn có thể làm tăng nguy cơ viêm phế quản mạn tính, suy giảm chức năng phổi và các bệnh hô hấp nghề nghiệp. Mangan trong khói hàn có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh khi tiếp xúc lâu dài. Ngoài ra, crom hóa trị sáu (Cr(VI)) và một số hợp chất niken đã được International Agency for Research on Cancer (IARC) xếp vào nhóm chất gây ung thư cho người trong điều kiện phơi nhiễm nghề nghiệp.

4. Những đối tượng nào có nguy cơ phơi nhiễm khói hàn cao nhất?

Nhóm có nguy cơ cao gồm thợ hàn inox, đặc biệt khi sử dụng hàn que (SMAW) hoặc hàn MIG/MAG (GMAW) vì các phương pháp này thường tạo nhiều khói hơn. Người làm việc trong không gian kín như bồn chứa, đường ống, hầm hoặc khoang tàu cũng có nguy cơ cao do khói và khí độc dễ tích tụ.

Các ngành như đóng tàu, kết cấu thép, cơ khí chế tạo và xây dựng thường có cường độ hàn lớn. Vì vậy Vegatec khuyến nghị trang bị hệ thống hút khói cục bộ, thông gió hiệu quả và phương tiện bảo vệ hô hấp phù hợp để giảm nguy cơ phơi nhiễm.

Làm Thế Nào Phòng Tránh Khói Hàn Hiệu Quả Trong Xưởng Cơ Khí?

4 bước phòng tránh khói hàn hiệu quả gồm: chuẩn bị vật liệu và vật tư hàn phù hợp, lắp đặt hệ thống hút khói và thông gió, trang bị đầy đủ thiết bị bảo hộ cá nhân, và tổ chức môi trường làm việc an toàn.

• Bước 1. Chuẩn bị vật liệu và lựa chọn vật tư hàn phù hợp

Kiểm soát khói hàn ngay từ nguồn là giải pháp hiệu quả và tiết kiệm nhất. Trước khi hàn, cần làm sạch sơn, dầu mỡ, lớp mạ kẽm hoặc các lớp phủ trong phạm vi khoảng 5–10 cm quanh vị trí hàn để giảm lượng khói và khí độc phát sinh.

Đồng thời, nên sử dụng que hàn, dây hàn và điện cực đạt tiêu chuẩn, có nguồn gốc rõ ràng. Vật tư chất lượng giúp giảm lượng khói sinh ra và nâng cao chất lượng mối hàn.

• Bước 2. Lắp đặt hệ thống hút khói và thông gió

Biện pháp hiệu quả nhất là hút khói ngay tại nguồn bằng hệ thống hút khói cục bộ (LEV). Miệng hút nên đặt cách vị trí hàn khoảng 15–30 cm để thu gom khói trước khi lan ra khu vực làm việc.

Ngoài ra, xưởng cần bố trí hệ thống thông gió tổng thể để cấp không khí sạch và đưa khói ra ngoài. Không nên dùng quạt thổi trực tiếp vào hồ quang vì có thể làm ảnh hưởng đến chất lượng mối hàn và khiến khói phát tán rộng hơn.

• Bước 3. Trang bị đầy đủ thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE)

Người lao động cần sử dụng mặt nạ phòng độc phù hợp, ưu tiên loại có phin lọc bụi P100 kết hợp than hoạt tính trong các công việc hàn thông thường.

Bên cạnh đó, cần trang bị đầy đủ:

• Mặt nạ hoặc kính hàn.
• Găng tay chịu nhiệt.
• Quần áo chống cháy.
• Giày bảo hộ.

Tất cả thiết bị bảo hộ cần được kiểm tra và thay thế định kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

NIOSH năm 2013 khuyến nghị sử dụng phương tiện bảo vệ hô hấp phù hợp với mức độ phơi nhiễm, trong đó phin lọc P100 được sử dụng phổ biến đối với bụi kim loại trong quá trình hàn.

• Bước 4. Tổ chức môi trường làm việc an toàn

Khi hàn trong không gian kín, phải kiểm tra nồng độ oxy và khí độc trước khi làm việc. Hàm lượng oxy cần duy trì trên 19,5% và các khí độc phải nằm trong giới hạn an toàn.

Ngoài ra, Vegatec khuyến nghị doanh nghiệp nên:

• Bố trí thời gian nghỉ giữa ca hợp lý.
• Khám sức khỏe định kỳ cho thợ hàn ít nhất 1 lần/năm.
• Quan trắc môi trường lao động định kỳ để đánh giá hiệu quả kiểm soát khói hàn và kịp thời cải thiện khi cần.

Nên Đầu Tư Thiết Bị Nào Để Phòng Tránh Khói Hàn Hiệu Quả?

Doanh nghiệp nên lựa chọn máy hút khói hàn, hệ thống hút khói trung tâm, máy lọc khói, quạt thông gió và thiết bị bảo hộ hô hấp phù hợp với quy mô sản xuất để kiểm soát khói hàn hiệu quả và bảo vệ sức khỏe người lao động.

1. Máy hút khói hàn di động

Máy hút khói hàn di động là lựa chọn phù hợp cho các xưởng cơ khí nhỏ và vừa hoặc khu vực hàn không cố định. Thiết bị được trang bị tay hút linh hoạt, có thể đặt gần điểm phát sinh khói để thu gom ngay khi hàn.

Ưu điểm:

• Hút khói trực tiếp tại nguồn, giảm lượng khói phát tán.
• Dễ di chuyển giữa các vị trí làm việc.
• Chi phí đầu tư thấp hơn hệ thống hút khói trung tâm.
• Phù hợp với nhiều phương pháp hàn như MIG, TIG, MMA.

2. Hệ thống hút khói hàn trung tâm

Đối với các nhà máy hoặc dây chuyền sản xuất có nhiều vị trí hàn hoạt động đồng thời, hệ thống hút khói hàn trung tâm mang lại hiệu quả xử lý cao và ổn định. Hệ thống sử dụng mạng lưới đường ống kết nối đến từng khu vực hàn và đưa khói qua bộ lọc trước khi thải ra môi trường.

Ưu điểm:

• Xử lý lưu lượng khói lớn.
• Hoạt động liên tục trong môi trường sản xuất công nghiệp.
• Giảm ô nhiễm không khí trong toàn bộ nhà xưởng.
• Dễ tích hợp với hệ thống thông gió tổng thể.

3. Máy lọc khói hàn

Máy lọc khói hàn sử dụng nhiều cấp lọc như lọc sơ cấp, lọc HEPA và than hoạt tính để giữ lại bụi kim loại siêu mịn cùng một phần khí độc phát sinh trong quá trình hàn.

Theo đánh giá của Vegatec, thiết bị này đặc biệt phù hợp với các xưởng yêu cầu chất lượng không khí cao hoặc làm việc trong không gian kín.

4. Quạt thông gió công nghiệp

Quạt thông gió giúp tăng cường lưu thông không khí, đưa khí sạch vào và đẩy không khí ô nhiễm ra ngoài. Đây là giải pháp hỗ trợ hiệu quả nhưng không thể thay thế hệ thống hút khói tại nguồn.

Khi thiết kế hệ thống thông gió, cần bố trí hướng gió hợp lý để tránh làm khói hàn lan sang các khu vực làm việc khác.

5. Thiết bị bảo hộ hô hấp cá nhân

Ngay cả khi đã lắp đặt hệ thống hút khói, người lao động vẫn nên sử dụng thiết bị bảo hộ hô hấp trong những môi trường có nồng độ khói cao hoặc không gian hạn chế.

Một số thiết bị thường được sử dụng gồm:

• Khẩu trang lọc bụi đạt tiêu chuẩn.
• Mặt nạ phòng độc có phin lọc chuyên dụng.
• Mặt nạ hàn tích hợp hệ thống cấp khí sạch đối với môi trường làm việc đặc biệt.

Những Sai Lầm Nào Khi Hàn Khiến Nguy Cơ Nhiễm Độc Khói Hàn Tăng Cao?

Chủ quan khi hàn inox, hàn trong không gian kín thiếu thông gió, không sử dụng hoặc dùng sai thiết bị bảo hộ và không kiểm soát khói hàn là những sai lầm phổ biến làm tăng nguy cơ nhiễm độc khói hàn và mắc bệnh nghề nghiệp.

1. Chủ quan khi hàn inox và các vật liệu phát sinh nhiều khí độc

Nhiều thợ hàn cho rằng hàn inox không khác nhiều so với hàn thép thông thường nên áp dụng cùng một biện pháp bảo hộ. Tuy nhiên, quá trình hàn thép không gỉ (inox) có thể tạo ra crom hóa trị sáu (Cr(VI)) và niken trong khói hàn. Đây đều là các chất độc hại, trong đó Cr(VI) được xếp vào nhóm tác nhân gây ung thư ở người.

Khi hàn inox, cần sử dụng hệ thống hút khói cục bộ, mặt nạ phòng độc có phin lọc phù hợp với hơi kim loại và thay phin lọc đúng định kỳ. Việc chủ quan hoặc sử dụng thiết bị bảo hộ không đúng tiêu chuẩn sẽ làm tăng đáng kể nguy cơ phơi nhiễm.

2. Hàn trong không gian kín nhưng không kiểm soát thông gió

Một sai lầm nghiêm trọng là thực hiện hàn trong bồn chứa, hầm, gầm tàu hoặc các khu vực kín mà không đánh giá điều kiện thông gió. Trong môi trường này, khói hàn và các khí độc như carbon monoxide dễ tích tụ, trong khi nồng độ oxy có thể giảm do khí bảo vệ như argon hoặc CO₂ chiếm chỗ.

Trước khi làm việc trong không gian kín, cần đo nồng độ oxy và khí độc, bố trí hệ thống cấp gió tươi liên tục, có người giám sát bên ngoài và sử dụng thiết bị bảo hộ phù hợp. Với những môi trường có nguy cơ thiếu oxy, thiết bị thở khí nén (SCBA) là giải pháp an toàn hơn so với mặt nạ phòng độc thông thường.

3. Những sai lầm phổ biến làm tăng nguy cơ hít phải khói hàn

Bên cạnh việc lựa chọn sai môi trường làm việc, nhiều thói quen hằng ngày cũng khiến nguy cơ nhiễm độc khói hàn tăng cao, bao gồm:

• Không bật hoặc không sử dụng hệ thống hút khói dù đã được trang bị.
• Chỉ dùng khẩu trang y tế hoặc khẩu trang vải thay cho mặt nạ phòng độc đạt tiêu chuẩn.
• Hàn trên bề mặt kim loại còn sơn, mạ kẽm hoặc dính dầu mỡ mà không làm sạch trước.
• Không thay phin lọc mặt nạ phòng độc theo khuyến cáo của nhà sản xuất.
• Hàn trong khu vực kín mà không kiểm tra nồng độ oxy hoặc không bố trí cấp gió tươi.
• Không khám sức khỏe nghề nghiệp định kỳ để phát hiện sớm các bệnh về đường hô hấp và phổi.

Những sai lầm tưởng chừng nhỏ này có thể khiến người lao động tiếp xúc với nồng độ khói hàn độc hại vượt ngưỡng an toàn trong thời gian dài, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nghề nghiệp.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Khói Hàn Và Cách Phòng Tránh

1. Phương pháp hàn nào ít tạo khói độc nhất?

Thứ tự từ ít khói đến nhiều khói thường là:

• Hàn TIG – Ít khói nhất, không sử dụng que hàn có thuốc bọc, hồ quang ổn định, lượng hạt bụi và khí độc sinh ra rất thấp.
• Hàn MIG – Ít khói, dùng khí bảo vệ và dây hàn trần nên sạch hơn hàn que.
• Hàn MAG – Tạo khói nhiều hơn MIG do sử dụng khí hoạt tính (CO₂ hoặc hỗn hợp khí).
• Hàn khí – Khói không nhiều nhưng vẫn phát sinh khí cháy (CO, NOx) nếu thông gió kém.
• Hàn que – Nhiều khói độc nhất vì thuốc bọc que hàn tạo lượng lớn khói, bụi kim loại và khí độc.

Nếu ưu tiên môi trường làm việc sạch và giảm ảnh hưởng đến sức khỏe, hàn TIG là phương pháp ít tạo khói độc nhất.

Xem thêm bài viết Phương pháp hàn phổ biến để tìm hiểu về đặc điểm từng phương pháp.

2. Loại khí hàn cắt kim loại nào ít sinh ra khói?

Trong các loại khí dùng cho hàn và cắt kim loại, khí Argon (Ar) là loại ít sinh ra khói nhất.

Xếp theo mức độ tạo khói (ít → nhiều):

• Argon (Ar) – Khí trơ, không phản ứng với kim loại nóng chảy, gần như không tạo khói; thường dùng trong hàn TIG và hàn MIG nhôm, inox.
• Helium (He) – Cũng là khí trơ, rất sạch, ít khói nhưng chi phí cao.
• Hỗn hợp Argon + CO₂ / Argon + O₂ – Tạo khói ở mức trung bình, phổ biến trong hàn MIG/MAG thép.
• CO₂ – Tạo nhiều khói và bắn tóe hơn do là khí hoạt tính.
• Oxy + Axetylen (O₂/C₂H₂) – Dùng cho hàn khí và cắt khí, có thể phát sinh khói và khí cháy, đặc biệt khi cắt thép có sơn hoặc lớp phủ.

3. Doanh nghiệp có bắt buộc phải lắp hệ thống hút khói hàn theo quy định không?

Có. Pháp luật yêu cầu người sử dụng lao động áp dụng các biện pháp kiểm soát yếu tố nguy hiểm, yếu tố có hại tại nơi làm việc. Đối với hoạt động hàn cắt kim loại, việc bố trí hệ thống hút khói, thông gió và trang bị phương tiện bảo hộ phù hợp giúp đáp ứng yêu cầu của Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 và QCVN 17:2013/BLĐTBXH.

Xem chi tiết các quy định pháp luật, tiêu chuẩn kỹ thuật và trách nhiệm của doanh nghiệp tại bài viết: Quy định về hàn cắt kim loại.

4. Chọn máy hàn như thế nào để hạn chế sinh ra khói hàn có độc?

Nên ưu tiên máy hàn TIG vì tạo ít khói nhất. Nếu dùng MIG/MAG, hãy chọn máy có hồ quang ổn định, sử dụng khí bảo vệ và vật tư hàn chất lượng để giảm lượng khói phát sinh. Đồng thời, kết hợp hệ thống hút khói để bảo vệ sức khỏe người lao động.

Để lựa chọn máy hàn phù hợp với vật liệu, nhu cầu sử dụng và hạn chế khói hàn, tham khảo bài viết: Chọn máy hàn phù hợp với nhu cầu.

5. Chỗ nào chuyên bán máy hàn cao cấp chuyên nghiệp tại Hồ Chí Minh?

Vegatec chuyên cung cấp máy hàn kim loại chất lượng tại Hồ Chí Minh, đáp ứng đa dạng nhu cầu từ gia đình, xưởng cơ khí đến doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn.

Danh mục sản phẩm bao gồm máy hàn que, máy hàn MIG/MAG, máy hàn TIG, máy hàn laser và các thiết bị hàn cắt công nghiệp đến từ nhiều thương hiệu uy tín. Tất cả sản phẩm đều được lựa chọn kỹ lưỡng, đảm bảo hiệu suất ổn định, tiết kiệm điện và độ bền cao.

Bên cạnh việc cung cấp thiết bị, Vegatec còn tư vấn giải pháp phù hợp với từng nhu cầu sử dụng, hỗ trợ lắp đặt, hướng dẫn vận hành và bảo hành chính hãng tận nơi khắp phường xã Hồ Chí Minh (Phường Bình Đông, Phường Diên Hồng, Phường Vườn Lài, Phường Hòa Hưng, Phường Minh Phụng, Phường Bình Thới,…)

Với đội ngũ kỹ thuật giàu kinh nghiệm cùng dịch vụ hậu mãi chuyên nghiệp, Vegatec là đối tác đáng tin cậy của nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực gia công và chế tạo kim loại. Liên hệ ngay.